امروزه با وجود کتابخانههای دیجیتال برای پیدا کردن نسخهای از یک کتاب خطی، چاپی یا چاپ سنگی و... باارزش مربوط به دهها یا صدها سال پیش میتوان با مراجعه به یک نشانی الکترونیکی و ورود به آن و کلیک کردن روی سرصفحه مربوط و منوهای مختلف و دانلود کردن آنچه به دنبالش هستیم، علاوه بر صرفهجویی در زمان و سرعت بالای انتقال اطلاعات، به منبع کتابخانهای مورد نیاز دسترسی یابیم. شاید بتوان گفت مهمترین اختلاف و تفاوت کتابخانه سنتی با کتابخانه دیجیتال، ارتباط معنادار آنها با رایانه است. به بیان دیگر، یک کتابخانه دیجیتالی بر پایه سیستم رایانه فعالیت میکند، یعنی نسبت به گردآوری، ذخیرهسازی، سازماندهی، جستوجو و توزیع مواد دیجیتالی برای دسترسی کاربر نهایی کار میکند.
این موضوع در حال حاضر برای کتابخانه آستان قدس رضوی نیز صدق میکند. امروزه بسیاری از کاربران با مراجعه به نشانی الکترونیکی مربوط به کتابخانه دیجیتال در این مجموعه باعظمت، اگر نگوییم در همه موارد، شاید در بسیاری از موارد از خدمات دیجیتال این مجموعه ارزشمند برای دسترسی به منابع مورد نیاز خود بهرهمند میشوند، اما پرسش مهم این است که از سالهای گذشته تاکنون چه فعالیتها و اقدامهایی برای راهاندازی کتابخانه دیجیتال در این کتابخانه بزرگ انجام شده است.
به همین بهانه پای صحبتهای «مهندس داود عیدی»، معاونت برنامهریزی و فضای مجازی سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی نشستیم و او برایمان از اقدامهای انجام شده در این زمینه سخن گفت.
همه چیز به دهه ۹۰ شمسی بازمیگردد
ایجاد کتابخانه دیجیتال در مجموعهای کهن و باسابقه همچون کتابخانه سنتی و معروف آستان قدس رضوی، آن هم با تعداد انبوهی از مراجعهکنندگان از اقشار و مخاطبان گوناگون، اقدام مهم و ثمربخشی به شمار میرود؛ اقدامی که هم جنبه لازم و ضروری و هم وجهه خدمترسانی به زائران و مجاوران و طیف گستردهای از جویندگان مختلف علوم، پژوهشگران، محققان و... را در برداشته است.
عیدی در این ارتباط میگوید: در دنیای امروز که اطلاعات به سرعت در حال تغییر و گسترش است، کتابخانهها دیگر تنها مکانی برای نگهداری کتابها و نسخههای کاغذی و مکتوب نیستند. کتابخانههای سنتی که به عنوان گنجینههای دانش شناخته میشوند، اکنون به شکل «پایگاه اطلاعاتی» در دسترس عموم قرار دارند. اینترنت و صفحات وب موجب شده دانش به شکل جهانی درآید و ارتباط و اتصال با آن به صورت بینالمللی برقرار باشد. کتابخانههای دیجیتال با ویژگیهایی نظیر سازماندهی دقیق، دسترسی سریع و از راه دور و ارائه خدمات ارزش افزوده مبتنی بر هوش مصنوعی، به تکاملیافتهترین شکل کتابخانههای سنتی تبدیل شدهاند. در این میان، آستان قدس رضوی با بیش از یک دهه تجربه، الگویی موفق از این تحول را رقم زده است.
وی در زمینه تأسیس «اداره کتابخانه و آرشیو دیجیتال» در کتابخانه آستان قدس رضوی، ما را به دهه ۹۰ شمسی میبرد و اظهار میکند: داستان کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی از سال ۱۳۹۰ شمسی آغاز شد. زمانی که سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با هدف دسترسی پژوهشگران به منابع از راه دور، گامی بزرگ برداشت. تا پیش از سال ۱۴۰۲ شمسی، فعالیتهای این حوزه در قالب سه بخش «خدمات دیجیتال»، «سازماندهی منابع» و «دیجیتالسازی» انجام میشد، اما با تصویب نمودار سازمانی جدید (چارت) در معاونت برنامهریزی و فضای مجازی این سازمان، این ساختار ارتقا یافت و «اداره کتابخانه و آرشیو دیجیتال» به عنوان یک نهاد مستقل و تخصصی شکل گرفت.
به گفته این مقام مسئول، این اداره اکنون متشکل از سه بخش اصلی است؛ بخش نخست، امور فراهمآوری و سازماندهی یعنی مسئولیت خرید، اهدا، فرادادهنویسی و ارزیابی فنی منابع را برعهده دارد. در بخش دوم، امور دیجیتالسازی یعنی اسکن، تصویربرداری، کراپ، ذخیرهسازی و بازیابی منابع انجام میشود و در بخش سوم هم به امور خدمات دیجیتال پرداخته میشود. این بخش که در حقیقت به عنوان پیشخوان این اداره محسوب میشود، به طور مستقیم با کاربران در ارتباط بوده و منابع مورد نیاز را از روشهای مختلف (حضوری، برخط، امانت دیجیتال و...) در اختیارشان قرار میدهد.
روایتی از دسترسی به۱۷۰ میلیون منبع کتابخانهای
کتابخانههای دیجیتال به عنوان یکی از ارکان مهم نظام اطلاعاتی عصر حاضر، نقش بسزایی در تسهیل آموزش الکترونیک و توسعه فرهنگ اطلاعاتی ایفا میکنند. همچنین این کتابخانهها با تقویت مهارتهای اطلاعاتی، به توسعه فرهنگی و علمی جوامع منجر میشوند. عیدی در همین ارتباط با اشاره به حجم عظیمی از میراث دیجیتال در این مجموعه و نتایج ثمربخش ایجاد اداره کتابخانه و آرشیو دیجیتال در مجموعه کتابخانه آستان قدس رضوی خاطرنشان میکند: اقدامهای این اداره در سالهای اخیر، خدمات ارزشمندی به همراه داشته که اعداد و ارقام موجود، بیانگر این نتایج ثمربخش هستند. تولید و نگهداری بیش از یک پتابایت محتوای دیجیتال، دیجیتالسازی بیش از ۱۱میلیون نسخه از کتابها و منابع مکتوب، دیجیتالسازی ۴۰هزار منبع میراث فرهنگی از مراکز مختلف کشور، راهاندازی ۵۶ پایگاه موضوعی و پایگاه جامع امام رضا(ع) با بیش از ۱۲هزار منبع، فراهمسازی دسترسی عمومی به ۱۷۰میلیون منبع (کتاب چاپی، سند، نسخه خطی و چاپ سنگی، پایاننامه، نشریه و عکس) در مدت ۱۲سال، تلاش برای مخاطبان ایستگاههای مطالعه دیجیتال در سراسر کشور، ارائه بیش از ۳۵ میلیون فریم دیجیتال (هر یک صفحه اسکن شده را یک فریم میگویند) از منابع سازمان (شامل نسخ خطی، اسناد و نشریات) از سال۱۴۰۱ شمسی تاکنون، راهاندازی ایستگاههای مطالعه در مناطق محروم و... برخی از این اقدامهای ارزشمند به شمار میروند.
از سامانه امانت دیجیتال تا تولید کتاب صوتی
رفتن به کتابخانه و طی کردن مراحل امانت گرفتن کتاب، در دنیای شلوغ و پرترافیک شهرهای بزرگ، وقت زیادی از افراد میگیرد، حال آنکه در سامانه امانت دیجیتال، ضمن صرفهجویی در زمان و سایر هزینههای مربوط، میتوان به سرعت به منبع مورد نظر دست یافت. معاون برنامهریزی و فضای مجازی سازمان کتابخانههای آستان قدس رضوی در این زمینه میگوید: اداره کتابخانه و آرشیو دیجیتال این سازمان، اقدامهای مؤثری در زمینه برخی نوآوریهای بینظیر در سطح ملی به انجام رسانده و به نوعی پیشگام در راهاندازی خدماتی بوده که پیش از این در کشور وجود نداشتهاند و امانت دیجیتال یکی از آنهاست. در این روش، امکان مطالعه برخط متن کامل منابعی که به دلیل حق نشر، امکان ارسال فایل ندارند، به صورت زماندار قابل انجام است.
ایجاد پایگاه آرشیو دیجیتال در زمینه دسترسی برخط به ۱۲۰هزار شماره روزنامه و مجله، پروژه فهرستگان جهانی مربوط به طراحی پروژهای برای دسترسی به بیش از ۲میلیون نسخه خطی از کتابخانههای بزرگ جهان، راهاندازی کتاب صوتی و فعالیتهای رادیو در مورد تولید سالانه بیش از هزار و ۲۰۰کتاب صوتی و فعالیت در رادیوهای کتاب رضوی، قرآن و همکاری با رادیو زیارت و ایجاد دفتر ویژه نخبگان مربوط به ارائه خدمات مستقیم و بدون واسطه به پژوهشگران تراز اول کشور از دیگر اقدامهای پیشگامانه در این اداره به شمار میرود که وی به آنها اشاره میکند.
از مناطق کمبرخوردار غفلت نکردهایم
توسعه فیزیکی و عدالت آموزشی هم در فعالیتهای این اداره مورد توجه بوده، به گونهای که مطابق اظهارات این مقام مسئول، یکی از مهمترین اهداف در این زمینه، کاهش شکاف دیجیتال در مناطق کمبرخوردار است. وی ادامه میدهد: برای این منظور، ۶۴ ایستگاه مطالعه دیجیتال و ۶۰ایستگاه مطالعه نسخ خطی در مراکز علمی، فرهنگی و مناطق کمبرخوردار کشور راهاندازی شده و این ایستگاهها امکان دسترسی مستقیم به کتاب، مقاله و سامانههای نرمافزاری را برای مردم این مناطق فراهم کردهاند. همچنین با انعقاد تفاهمنامه با مراکز علمی و پژوهشی، خدمات گروهی به پژوهشگران نیز در این زمینه ارائه میشود.
توجه به هوش مصنوعی و خدمات شخصیسازی شده
امروزه در بسیاری از فعالیتهای فردی، سازمانی، اجتماعی و... رد پایی از توجه به هوش مصنوعی و ظرفیتها و خدمات ارائه شده با این فناوری رایانهای دیده میشود. عیدی در این زمینه عنوان میکند: در چشمانداز آینده فعالیت اداره کتابخانه و آرشیو دیجیتال، برنامههای متعددی با تمرکز اصلی بر هوش مصنوعی و خدمات شخصیسازی شده مورد توجه قرار دارد که برخی از آنها عبارتاند از: ارائه خدمات هوشمند؛ یعنی ارائه خدمات تبدیل صوت به متن، تبدیل تصویر به متن و امانت دیجیتال خودکار در تمام بسترها (آذرسا، پاپیروس، سابیت و یوتیوب)، موضوع پروفایل پژوهشی؛ در زمینه ایجاد فضایی برای بایگانی و مدیریت منابع شخصی کاربران، کتابدار هوشمند؛ در مورد راهاندازی سامانه پرسش و پاسخ هوشمند برای پاسخگویی به پرسشهای کاربران، خدمات چاپی؛ یعنی راهاندازی سرویس چاپ بر اساس تقاضا برای چاپ منابع نفیس، اتاق بحث موضوعی؛ با ایجاد فضایی برای گفتوگو و تبادل نظر درباره موضوعات تخصصی و... . وی با اشاره به اینکه کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی، فراتر از یک مجموعه اطلاعاتی، به یک اکوسیستم زنده تبدیل شده، یادآور میشود: با حفظ میراث گذشته، در حال ساختن آیندهای در این اداره هستیم که در آن دانش، بدون محدودیت زمان و مکان در دسترس همه قرار گیرد. این اداره تلاش دارد با تکیه بر زیرساختهای قوی و برنامههای آیندهنگرانه، نقش کلیدی در ارتقای سطح علمی کشور و حفظ هویت فرهنگی ایران ایفا کند.
گفتنی است، علاقهمندان برای عضویت و استفاده از منابع کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی میتوانند به وبگاه مراجعه کنند.
نظر شما